مولانا جلال الدین محمد بن حسین الخطیبی آدلیم آدیلا"مولانا" بلخ شهرینین تورکلریندن 1207 میلادی ایلینده دونیایا بلخ شهرینده گوز آچیب و اوشاقلی قچاغلاریندا،آتاسی سلطان بهاالدین ولدله،آناتولیه کوچوب قونیه شهرینده یئرلشیب و یاشایش سورودوروب.
آتاسی بویوک عالیم و بویوک صوفیلردنیدی کی سلطان محمد خوارزمشاه دان اینجیدیگیندن بلخ شهریندن کوچمگه مجبور قالمیشدیر.بیر نئچه یئری گزدیکدن سونرا قونیه شهرینده مسکن توتموش.
جلال الدین ین اورتملیغینی اوسلنن آتاسی؛الدوکدن سونرا،ترمذی آدلی بیر بویوک اوستادین تعلیمینن قراریندا حلب و دمیشق شهرلرینده تحصیل سورودوموشدور.
اویرنجلیک دونمینی بیتیردیکدن سونرا اوزی بیر بویوک اویرتمن و معلیم اولدو.
624 هجری ایلینده"شمس تبریزی" ایله قارشیلاشیب بیر بویوک اینقلاب و سئودایا سوروکلدیکدن سونرا چوخلو ماجرادان سونرا شعر و شاعیرلیغا اوز قویوب دونیاسینی عشق یارادماغا آداییب اوزونو اویله یوکسک و یوجه زیرویه اولاشدیردی کی دئمک اولار کیمسه اونون یارادجیلیغینا اولاشا بیلممیش.اونا تای هیچ کیمسه اوندان اونجه و سونرا بویله سینه و عشق و سئودانی آنلادیب؛سوزلریله بیر ناخیش تک چیزممیش،کیمسه مولانا تک گوی قوبسینه بویله عشق سوزیله یئرده کی اورکلری یاخین ائدمییب؛بویلسی بیر یوجه تخت قورامامیش دیر.
آدلیم مولانایا گوره هر نه یازیلا گئنه آز ساییلا بیلر،بویوک قلملر و باشاریلی یازارلار بو ساحده باشارسیز قالار کن بیزیم حدیمیزه دوشمز کی بو قونودا قلم ووروب و بویوک شاعیردن سوز یازاق و اونو آنلادماغا چالیشاق.
مولانانین فارسجا شعرلرینه راجع بو گونه قدر چوخلو معظم اوستادلار و تدقیقات چیلار و یازارلار چوخلو کیتابلار و مقاله لر و بیتکلر یازیبلار.اما تاسف بودورکی مولانانین تورکجه و تورک یازدیقلارینا گوره بو گونه دک چوخ آز و هیچ قدر ساییلان یازی اوزلیکه ایراندا یازی و چالیشما واردی.
بیلدیگیمیز بودور کی مولانانین بیر بویوک تورک دیوانی وارمیش کی چوخلو تاسفله بیزیم الیمیزه چاتماییب و یادا بوگونه چان الده ائدیلمییب.تکجه بو بویوک دیواندان بیر نئچه غزل و پارچا و بیر بیتی قالمادادیر کی بونلاردا بیر چوخ قیسقانج و غرضلی یازیچینین طرفیندن یا اینکار ائدیلیب و یادا باشدوشمیر ک آرادان گئدیب؛الده اولان بیر نئچه یازیدا گرچه فارسجا دیوانیندا یئر آلیبدیر.اورنک ایچین اوستاد"فروزانفر"ین طرفیندن هیچ بیر تدقیق و قارشیق اوزده یازلیب.
بورا بویوک اوستاد دوکتور ح.محمدزاده صدیق"دوزگون"ون دیرلی کتابی ایله بیزلری مولانانی تورک دونیاسین تانیدیغینا ایچین، سایگی گوسترر ک؛او یوجه اوستادا مینت دارلیقلارمیزی ایلتیریک.(سیری در اشعار تورکی مکتب مولویه)
مولانانین تورک یارادجلیغی ایلک ایزلریندن آذربایجانین"غریبی"آدلی یازار طرفیندن"مجالس شعرای روم"آدلی کتابیندا گورمک مومکوندور:
"...اعلم المحققین و افضل العارفین؛فرید المله والدین مولانا جلال الدین قدس سره دورور که عجم ولایت لرینده"ملای روم" و روم اقلیمینده"مولانا خونکار" دئوم ایله مشهور و معروفدور.
اولدورور سر دفتر اهل کتاب سر گفتاریندا عاجز دیر فهوم
قرمان ولایتینده و قونیه شهرینده ائاقع اولموشدور و مرقد پرنورلار همان آندادیر.مولویلر خانقاهی و موالیلر زیارتگاهیدیر....بو مختصر اول طوطی شکرستان حقیقت اسم شریفی ایله قیلیندی...
و تورکی اشعاریندان بو مطلع و حسن مطلع دوازده امام(ع) اوصافین یازدیغی بندلریندیر:
اولار کیم بنده ی خاص خدادیر محب خاندان مصطفادیر
حقیقت کعبه سینین قبله گاهی امام و پیشوامیز مرتضادیر ...
و بو بیت ده کی درویشلر پندی ایچین اول بولبول گلستان ارم نطق جانبخشیندن واردیر که اهل گفتار اشعارلرینه بو بیت ایله رونق وئریب،ترجیع بند قیلمیشلاردیر:
دینمه،باقما،چاپار بوشمه هئچ رند جهان اول،یوری دوقونما کئچ
غریبیدن باشقا بیر چوخ شاعیرده مولانادان سونراکی دونملرده بو بویوک و یوجه شاعیره بیر چوخ نظیره و تضمین و استیقبال دئیریک بو شاعیرین شعرلرینه قارشلیق وئرمیشلر.
حتی عثمانلی سراینین شاعیرلریده بو شاعیرین تورکجه شعرلرینه نظیرلر و ایستیقباللاری اولموشدور.
بیر چوخ تدقیقاتچی طرفیندن مولانانین سویو و نیژادی اوزرینده تدقیق آپارانلار چالیشیبلار کی بواولو شاعیرین سویونو تورکجه یوخ تاجیک اولدوغونو بیلدیرسینلر نیسه کی شاعیرین اوزو دئدیگی کیمی و بیر چوخ شعرینده ن آنلاشیلدیگی کیمی مولانا اوزون تاجیک یوخ بلکه تورک بیلدیریب:
بیگانه می گوئید مرا زین کویم در شهر شما خانه خود می جویم
دشمن نیم ارچند که دشمن رویم اصلم تورک است اگر چه هندی گویم
گوروندیگو کیمی شاعیر اوزون تورک بیلدیریب،بیر چوخ شعرده شاعیر آچیقجا تورک بیلدیگی و تورک اولدوغونودا اثباتلامیش:
خمش کن کز ملامت او بدان ماند که می گوید زبان تو نمی دانم؛که من تورکم،تو هندویی
تورکی همه تورکی کند،تاجیک تاجیکی کند من ساعتی تورکی شوم،یک لحظه تاجیکی کنم
من کجا شعر از کجا لیکن بمن در می دهد آن یکی تورکی که آید گویدم"هی کیم سن"
ای شاه تو تورکی؛عجم وار چرائی؟ تو جان و جهانی تو و بیمار چرائی؟
ای تورک چرا بزلف چون هندوئی روی رخ و زنگی خط و پرچین موئی
نتوان دل خود را بخطا کم کردن ترسم که تو تورکی و بتورکی گوئی
بونلاردان ان اونملی اولان و مولانانین تورک اولدوغونو ثبوتلایان مولانانین اولادلاری و عایله سنین تورک اولدوقلاریدیر.
مولانانین اوغلو"سلطان ولد" ین بیر نئچه فارسجا دیوانی اولدوغو حالدا ایکی تورک دیوانی "ابتدانامه" و "ربابنامه" آدلی اثرینده الددیر کی شاعرین تورک اولدوغونو گوسترن ان دیرلی بیتکلردن ساییلیر. و تورک دیلینده چوخ اونملی و دیرلی یئری واردیر.
بوندان باشقا ان کسین کانیت وسند "شمس تبریزینین" تورکلوغودورکی مولانا اونو بوتون دیوانیندا دال-به-دال شعرلرینده گورسدمیشدیر.
شمس تبریزلی بیلدیگیمیز کیمی قبچاق تورکلریندن و تبریزین اوز دوغما یوردو اولاراک بو شهردن مولانا ایله گوروشوب اوندا بیر بویوک اینقلاب یارادان و مولانانی عشق و سئودایا و ان یوکسک مقاما چاتدیران کس مولانانین دئدیگی کیمی تورک ائللریندن و بیر تورکیدی:
زهی بزم خداوندی؛زهی می های شاهانه زهی یغما که می آرد شه قبچاق تورکانه
شمس تبریزی شاه تورکان است رو به صحرا که شه بخر گه نیست
آن سرخ قبایی که چو مه بر آمد امسال در این خرقه زنگار در آمد
آن تورک که آن سال بیغمای بدیدی آنست که امسال عرب واربر آمد
زه تورکستان آن دنیا بنه تورکان زیبا روی بهندوستان آب و گل بامر شهریار آمد
مولانا حتا بیر چوخ یئرده شمس تبریزیله دانیشلیقلاریندا تورکجه اولدوغونو آچیقجا ایشارت ایلمیش:
بطلح آمد آن تورک تند عربده کن گرفت دست مرا گفت"تک لیقلا یئرلیغسن"
سوال کردم از چرخ و گردنش گز او گزید لب که رها کن حدیث بی سر و بن
بگفتمش که چرا می کند چنین گردش بگفت هیزم تونیست بی صداع توتن
دیواندا شمس:تکری یر لیغسن
دیوان شمس:قشلق
آن تورک سلامم کند و گوید"کیم سن" گویم که"خمش کن که نه کی دانم نی بی "(بیگ)
تورکان پری چهره تک عزم سفر کردند یک به یک بسوی قیشلاق از غارت بیگانه
دیوان شمس:قشلق
هست سماع ما نظر هست سماع او بتر لیک نداند ای پسر تورک زبان ارمنی
قاباقجادا دئدگمیز کیمی مولانا بیر چوخ دفعه اوزون تورک آدلاندریب و اوزونو تورک بیلدیریب:
من تورک و سرمستم تورکانه سلح بستم درده شدم و گفتم سالار سلام
چه رومی چهره گان دارم چه تورکان نهان دارم چه عیبست ارهلاوورا نمی دانم نمی دانم
هلاوورا بپرس آخر ازان تورکان حیران کن کزان حیران هلاوورا نمی دانم نمی دانم
رها کن حرف هندو را ببین تورکان معنی را من آن تورکم که هندو را نمی دانم نمی دانم
گه تورکم و گه هندو گه رومی گه زنگی از نقش تو است ای جان اقرارم و آنکارم
تورک توئی زه هندوان چهره تورک کم طلب زآنکه نداد هندورا صورت تورک تانگری
بر تورک ظن بد مبر و متهم مکن مستیز همچو هند و بشتاب همرها
مولانانی دیوانیندا بو گون ان آز 200 بین اصیل و دوزگون تورک شعر بولونماقدادیر؛بو آرادا دیوانلارینین بیر چوخ یئرده سوز جوک بولماق ممکوندور.
ایشلنیلن تورکجه سوزجوکلری اصیل بیر تورک اولمایان آدامین طرفیندن ایشلدیلمکلری چوخ چتین و ممکونسوز گورونور نیه کی بو سوزلرین چوخو اسکی تورکجه دیلیندن اولدوقلارینا گوره باشاریکلی بیر تورک طرفیندن ایشلدیلمگی ممکوندور.
